Planetary Health Diyet: Sağlıklı ve Sürdürülebilir Diyetin Sınırları Belirlendi:

Planetary Health Diyet: Sağlıklı ve Sürdürülebilir Diyetin Sınırları Belirlendi: 1


Planetary Health Diyet: Amaç 2050 yılına kadar yaklaşık 10 milyar kişinin ‘sağlıklı ve sürdürülebilir bir biçimde beslenmesi’ni sağlamak

Gıda sistemimiz pek çok yönden kırılmalar yaşıyor, tüm üretim aşamasının neden olduğu çevresel problemlerden sağlığımız üzerindeki etkilerine kadar pek çok sorunla karşı karşıya. Aslında gıda, hem insanlığın daha sağlıklı olmasını sağlayacak hem de gezegenin sürdürülebilirliğini devam ettirmesi için yardımcı olacak tek ve en güçlü silah. Fakat şu anki haliyle, bu bozuk gıda sistemi içerisinde hem gezegeni hem insan sağlığını tehdit etmektedir.

Bu kadar insanı nasıl sağlıklı ve sürdürülebilir bir biçimde besleyebiliriz?

Günümüzde -ve de gelecek yıllarda- insanlığın karşı karşıya kaldığı en büyük sorun artan nüfusu hem sağlıklı hem sürdürülebilir bir yolla beslemektir.

Yaşadığımız gezegen 820 milyon insanın açlıkla mücadele ederken daha fazlasının ya besin kalitesi yönünden yetersiz diyetlerle beslendiği ya da ihtiyacı olandan fazlasını yediği bir gezegen.

Sağlıksız diyetlerin hastalık ve ölüm oranlarına etkisi; korunmasız seks, alkol, tütün ve uyuşturucunun toplamından daha fazla.


Gıda sistemimizin acilen radikal bir dönüşüme ihtiyacı var!

Tüm bunları göz önüne aldığımızda şu sonuca varıyoruz: ” Gıda sistemimizin acilen radikal bir dönüşüme ihtiyacı var!”

Beslenme şeklimizin sağlığımız ve çevresel sürdürülebilirlik ile ilişkisine dair sayısız bilimsel kanıt var. Bununla birlikte, sağlıklı beslenme ve sürdürülebilir gıda üretimi için küresel olarak kabul edilmiş bilimsel hedefler henüz ortaya konmamıştı. Bu hedef yoksunluğu, küresel gıda sistemini dönüştürmek için büyük çaplı ve koordine çabaların önünde bir engel olmaktadır. İşte bu engeli ortadan kaldırmak, sağlıklı diyet ve sürdürülebilir gıda üretimi için küresel bir hedef belirlemek amacıyla, EAT-Lancet komisyonu 16 farklı ülkeden, çeşitli disiplerden 37 uzmanı bir araya getirmiştir.

Bu, tüm insanlığı ve gezegeni ilgilendiren gıda sistemi için ilk evrensel ve bilimsel bir hedef belirleme girişimidir.

Bu girişimin tek bir amacı var o da 2050 yılına kadar yaklaşık 10 milyar kişinin ‘sağlıklı ve sürdürülebilir bir biçimde beslenmesi’*ni sağlamak.

Planetary Health Diyet Nedir?

Bu komisyon amaç için belirttiği sağlıklı ve sürdürülebilir diyeti özel bir isimle tanımlıyor: *Planetary Health Diyet.

Platenary health‘ kavramı 2015 yılında Rockefeller Foundation-Lancet komisyonu tarafından kullanılmaya başlanmış, insan uygarlığının sağlığı ve insan uygarlığının sağlığının bağlı olduğu doğal sistemlerin durumunu tanımlamak için kullanılıyor.

‘Planetary Health Diyet’ aslında hem gezegen için hem insanlık için bir kazan-kazan durumu ortaya koyuyor. Bu diyet Akdeniz diyetinden de aşina olduğumuz, pek çok çalışmanın da doğruladığı, çoğunlukla bitkisel kaynaklı besinlerden, sınırlı düzeyde hayvansal kaynaklı besinlerin yer aldığı bir beslenme şeklini öneriyor.

Tüm insanlık vegan olsa gezegen kurtulur mu?

‘Platenary Health Diyet’ ayrıntılarına geçmeden önce Lancet’in ‘More than a diet’ makalesinde de belirttiği üzere komisyonun amacı insanlara ne yiyip ne yemeyeceğini söylemek ya da dünyayı kurtaracak bir diyet önermek değil. Bunun yerine, gıda üretimi ve tüketiminin, doğal sistemlerin ve insan sağlığı arasındaki ilişkinin belki de diğer tüm insan faaliyetlerinden daha fazla bağlantılı olduğu, sağlık mı çevre mi ayrımında kalmadan da yapılabileceğini göstermeyi amaçladılar.

Bununla birlikte, sürdürülebilir gıda sistemlerinin geliştirilmesi tamamen kişisel sorumluluk ve tüketici tercihine bağlı bir konu olarak algılanmamalıdır. Örneğin, EAT-Lancet Komisyonu’nda diyet, gelecekteki çevresel etki projeksiyonlarının yalnızca bir yönüdür; verimlilik ve atık için ayrılmış önemli roller de vardır.

Yani, uzmanlara göre, hep söylendiği gibi dünya üzerindeki tüm insanlar vegan beslenmeye geçse dahi, gıda üretiminde bir gelişme kaydedilmedikçe, gıda atığı azalmadıkça gıda sistemi gezegen için bir risk olmayı sürdürecek.

Hedef: Sağlıklı bir diyet ve sürdürülebilir gıda üretimi için bilimsel hedefler belirlemek

Komisyonun amacı 2050 yılına kadar yaklaşık 10 milyar kişinin ‘sağlıklı ve sürdürülebilir bir biçimde beslenmesi’*ni sağlamak demiştim. Bu amaca ulaşmak için sağlıklı diyeti ve sürdürülebilir gıda üretimi kapsayan 2 hedef belirlenmiş durumda.

Hedef 1: Sağlıklı Diyet

Komisyon, yukarıda görüldüğü üzere ‘Planetary Health Plate’ adını verdikleri bir tabak modeli üzerinden sağlıklı diyet modelini göstermiş. Modele baktığımızda tabağın yarısının sebze ve meyvelerden oluşmasını gerektiğini, kalan yarısının çoğunlukla bitkisel protein kaynakları ve tam tahıldan oluşmasını gerektiğini anlıyoruz.

Bu tabak modeli ile Harvard Üniversitesi Halk Sağlığı Okulu’nun ‘Healty Eating Plate’ modeli ile uyumlu olduğunu görüyorum.

Bununla birlikte modelde,sınırlı miktarlarda hayvansal kaynaklı ürünlere (kırmızı et, tavuk, yumurta, peynir, süt ve süt ürünleri gibi) de yer veriliyor.

Bu diyet modeli için günlük alınması gereken miktarlar da uzmanlar tarafından hazırlanmış. Miktarlar günlük 2500 kcal/gün üzerinden yani örneğin, 70 kg ağırlığında 30 yaşında fiziksel aktivite düzeyi orta-yüksek olan bir erkek ya da 60 kg ağırlığında 30 yaşında fiziksel aktivite düzeyi orta-yüksek olan bir kadının enerji ihtiyacı olarak belirlenmiş. Elbette bu enerji miktarı kişiden kişiye, yaş, cinsiyet, özel durum, fiziksel aktivite düzeyine bağlı olarak değişecektir.

Sebze-Meyve genel olarak Dünya Sağlık Örgütü tarafından da önerilen günlük 5 porsiyon sebze meyveye denk geliyor.

Protein kaynaklarına baktığımızda hayvansal kaynaklı olanların çeşitlilik anlamında zengin, miktar anlamında sınırlı olduğunu görüyoruz. Hatta 13g yumurta 1 adet yumurtaya bile denk gelmiyor. Burdan şunu çıkarabiliyoruz, gün içinde 1 yumurta yiyebiliriz ama o zaman diğer hayvansal protein kaynaklarından ödün vermemiz gerekiyor. Ya da tüm hafta içindeki kırmızı et hakkımızı haftanın bir günü bir hamburger tüketerek kullanabiliriz.

Yasak yok ama sınır var.

Bu diyet modeli ile ilgili detaylı bilgilere ulaşmak isterseniz raporun 1. bölümünü inceleyebilirsiniz.

Günlük olarak alınması gereken besin miktarlarını şu görsel aracılığıyla daha rahat anlayacaksınız:

Kısaca, tabaklarımız daha çok şu örneklere benzemeli :

Özet olarak bu tabaklar fleksitaryen diyete uygun, çoğunlukla bitkisel kaynaklı besinlerden oluşan aynı zamanda isteğe bağlı olarak sınırlı miktarlarda balık, et ve süt ürünleri de içeren bir beslenme modeline uygun tabaklar.

Et ikilemi

Yukarıda bahsettiğim beslenme modeli, sebze, meyve, baklagil gibi sağlıklı besinlerini iki kat daha fazla tüketmemiz gerektiğini; et, şeker gibi besinleri tüketimimizi de yarı yarıya azaltmamız gerektiğini öngörüyor.

Ancak dünya üzerindeki beslenme şekilleri oldukça çeşitli, örneğin Kuzey Amerika şu anda önerilen kırmızı etin %638 daha fazlasını tüketirken, Güney Asya gibi yetersiz beslenmeden muzdarip bölgeler önerilen miktar kadarını bile tüketmiyor.

Model, kırmızı et tüketimdeki azaltmayı daha çok varlıklı ülkeler için öneriyor, yani olması gerekenden çok daha fazlasını tüketen ülkeler için. Aşağıdaki görselde bahsettiğim örneği görebilirsiniz.

Bu gibi yerel etmenler göz önüne alınarak her bir bölge kendi özelliklerine göre değerlendirilmeli. Tüm dünya için tek bir öneri geçerli olamaz.

Planetary Health Diyet ile 11 milyon ölüm önlenebilir.

Komisyon, diyet değişikliğinin diyete bağlı hastalıklar dolayısıyla yaşanan ölümler üzerindeki potansiyel etkilerini üç yaklaşım üzerinden analiz etti. Her üç yaklaşımda da planetary health diet modeline geçişin büyük sağlık yararları ile sonuçlanabileceği sonucuna varılmıştır. Buna, yetişkinler arasında toplam ölümlerin% 19 ila% 24’ünü temsil eden yılda yaklaşık 11 milyon ölümün önlenmesi de dahildir.

Hedef 2: Sürdürülebilir Gıda Üretimi

Amaca ulaşmadaki 2. hedef de sürdürülebilir gıda üretimini sağlamak. Gıda sistemi çevreyi pek çok alanda etkiliyor, komisyon bu etkileri aşağıdaki görselde bulabileceğiniz 6 başlık altında incelemiş.

Amaca ulaşmak için yapılması gereken 3 şey

Komisyona göre yapılması gereken 3 şey:

  1. Küresel olarak ‘planetary health diyet’ modeline geçmek.
  2. Gıda üretimi uygulamalarında iyileşme.
  3. Gıda kaybı ve atığını azaltmak.

Aşağıdaki görsel üzerinden bu üç hedefin uygulanması ve uygulanmaması halinde gıda üretiminin çevre üzerinde yaratacağı etkiler incelenebilir. En alttaki satır, üretimin iyileştirilmiş, atık miktarının yarı yarıya azaltılmış, olması gereken beslenme dönüşümünün yaşandığı en olumlu senaryoyu temsil etmektedir.

Sonuç

Bu dönüşümün yaşanması gerektiğine dair elimizde yeterince veri var, bu dönüşümü ertelemek sonuçların sadece daha kötüye doğru gitmesini sağlayacak.

Elbette bu geniş katmanlı sorun için tek bir çözüm yahut bir sihirli değnek yok. Çözüm tüm paydaşların sıkı çalışmasına ve doğru politik adımların atılmasına bağlı.

Bu rapor bize 2050 yılına kadar 10 milyar insanı sağlıklı beslemek için gezegen sınırları içinde gıda üretmenin mümkün ve gerekli olduğunu gösteriyor. Bu spesifik amaç ve hedefleri ile de bir ilk olma özelliğine sahip.

Referanslar ve İleri Okuma

Food in the Anthropocene: the EAT–Lancet Commission on healthy diets from sustainable food systems

More than a diet

The EAT-Lancet Commission on Food, Planet, Health

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir